Tháng này, Ủy ban Chống độc quyền Quốc gia Mexico tuyên bố mở cuộc điều tra về việc đăng ký, tổ chức và quyền tham gia của bóng đá nước này. Trọng tâm điều tra là quy tắc tiếp cận bóng đá chuyên nghiệp: một đội bóng phải đáp ứng điều kiện gì mới được vào giải hạng cao nhất Mexico. Để hiểu vì sao cuộc điều tra này diễn ra, chúng ta phải quay ngược thời gian về sáu năm trước.

Sự sắp xếp tạm thời sáu năm trước đã trở thành quy tắc vĩnh viễn

Tháng 4/2020, đại dịch Covid-19 đang càn quét toàn cầu, bóng đá Mexico vì thế bị tổn thất nặng nề. Giải vô địch Mexico đối mặt với vấn đề tài chính nghiêm trọng, nhiều câu lạc bộ không có nguồn thu ổn định, việc vận hành tổng thể của giải cũng khó duy trì. Liên đoàn bóng đá Mexico sau đó quyết định tạm dừng cơ chế lên xuống hạng giữa giải hạng cao nhất và giải hạng hai, thời hạn là sáu mùa giải.

Liên đoàn đưa ra lời giải thích hai tầng: các đội hạng hai cần thời gian để thoát khỏi khủng hoảng tài chính, tránh phá sản vì không gánh nổi chi phí sau khi lên hạng; còn các đội hạng cao nhất sau khi xuống hạng thì thu nhập giảm mạnh, cũng có thể nhanh chóng rơi vào khó khăn kinh doanh. Liên đoàn hy vọng thông qua việc cố định quy mô giải, đưa ra khoản bồi thường và tái thiết giải hạng hai để trước hết ổn định toàn bộ hệ thống bóng đá chuyên nghiệp.

Đồng thời, giải hạng hai được cải tổ thành Liga de Expansión MX. Giải đấu này khi thành lập có 16 đội, năm 2021 tăng lên 17 đội, năm 2022 từng mở rộng lên 18 đội, sau đó về cơ bản duy trì quy mô khoảng 15 đội. Giải ngày càng nhấn mạnh việc đào tạo cầu thủ trẻ, tiếp nhận các đội bóng địa phương và duy trì số lượng câu lạc bộ chuyên nghiệp, chức năng của một giải lên xuống hạng truyền thống dần mờ nhạt. Thời hạn sáu mùa giải khi đó được ghi rất rõ: đến khi mùa giải 2025-26 kết thúc, cơ chế lên xuống hạng phải được khôi phục.

Nhưng đến năm 2023, Liên đoàn bóng đá Mexico lại đặt ra một chế độ chứng nhận. Các đội hạng hai muốn vào giải hạng cao nhất, ngoài thành tích còn phải đáp ứng các điều kiện về cơ sở hạ tầng, tài chính, quản lý hành chính và vận hành. Cách giải thích chính thức là đội lên hạng phải có năng lực gánh vác bóng đá chuyên nghiệp ở trình độ cao hơn. Bản thân bộ tiêu chuẩn này không khó hiểu, vấn đề nằm ở ngưỡng thực tế của chế độ chứng nhận.

Theo tuyên bố công khai của Liên đoàn bóng đá Mexico, vào đầu mỗi mùa giải phải có ít nhất bốn câu lạc bộ hạng hai đạt chứng nhận, trong đó một đội còn phải vô địch trận chung kết thường niên thì kênh lên hạng mới được kích hoạt. Chỉ cần số đội đạt chứng nhận chưa đủ bốn, dù có câu lạc bộ giành chức vô địch cũng không thể vào giải hạng cao nhất.

Thực tế là chưa có mùa giải nào xuất hiện đủ bốn đội đạt chứng nhận. Vì vậy, bóng đá Mexico rơi vào một tình thế rất tế nhị: cơ chế lên hạng không hề bị xóa bỏ hoàn toàn, nhưng các câu lạc bộ hạng hai phát hiện ra rằng ngay cả khi vô địch họ cũng không thể vào giải hạng cao nhất. Họ dần nhận ra rằng cái gọi là kênh lên hạng mở thực chất không thể đi hết bằng thi đấu.

Đến năm 2025, các câu lạc bộ hạng hai bắt đầu thách thức chế độ này thông qua Tòa án Trọng tài Thể thao quốc tế (CAS). Nhiều đội ở Liga de Expansión MX nộp đơn khiếu nại, yêu cầu khôi phục lên xuống hạng. Tháng 9/2025, CAS bác bỏ yêu cầu khôi phục ngay lập tức cơ chế lên xuống hạng ở mùa giải 2025-26, với lý do thời hạn tạm dừng sáu mùa được xác định năm 2020 vẫn chưa kết thúc.

Tháng 8/2026, năm câu lạc bộ một lần nữa nộp đơn lên CAS. Lần này, thời hạn tạm dừng lên xuống hạng sáu mùa không còn có thể làm cái cớ, tranh chấp chính thức được mở rộng thành câu hỏi "Liên đoàn có quyền tiếp tục đóng cửa giải hạng cao nhất hay không".

Kênh lên hạng chính thức bị đóng lại

Trong khi vụ trọng tài được xúc tiến, Đại hội hội viên Liên đoàn bóng đá Mexico đã thông qua mô hình thể thao mới. Mô hình mới chia bóng đá chuyên nghiệp Mexico thành nhiều tầng: trên cùng là giải hạng cao nhất Mexico, bên dưới là Liga de Expansión, xuống nữa là giải hạng ba Mexico, các giải khu vực và giải nghiệp dư. Các giải tầng dưới vẫn có thể lên xuống hạng thông qua thi đấu, nhưng kênh giữa Liga de Expansión và giải hạng cao nhất bị đóng hoàn toàn: đội ở giải hạng cao nhất sẽ không xuống hạng, đội ở Liga de Expansión không thể lên hạng.

Chế độ phạt tiền trước đây dùng để trừng phạt các đội cuối bảng giải hạng cao nhất cũng bị bãi bỏ. Theo nhiều hãng truyền thông đưa tin về quy chế cũ, sau mỗi mùa giải, giải đấu sẽ tính bảng hệ số dựa trên tổng điểm và số trận của nhiều mùa, ba đội xếp cuối lần lượt phải nộp 80 triệu, 47 triệu và 33 triệu peso (khoảng 31 triệu, 18 triệu, 13 triệu nhân dân tệ) vào quỹ ổn định câu lạc bộ, một phần số tiền này được dùng để hỗ trợ giải hạng hai. Giờ đây, khi lên xuống hạng biến mất, cơ chế trừng phạt và bồi thường này cũng biến mất theo.

Chủ tịch điều hành giải hạng cao nhất Mexico Francisco Iturbide gọi mô hình này là "mô hình vận hành theo nhượng quyền", nghĩa là suất dự giải của các đội được bảo hộ, bản thân suất đó có thể được định giá, chuyển nhượng và mua bán; thành tích thi đấu không còn quyết định ai được vào giải hạng cao nhất. Tháng 4 năm nay, 18 câu lạc bộ ở giải hạng cao nhất Mexico nhất trí thông qua phương án quản trị mới, dự kiến thành lập "Hiệp hội giải bóng đá chuyên nghiệp Mexico" có tư cách pháp nhân độc lập, hy vọng qua đó tập trung vận hành thương mại, chứng nhận câu lạc bộ và quản lý giải đấu vào hệ thống của mình, còn Liên đoàn bóng đá Mexico tiếp tục đảm nhận việc giám sát hệ thống bóng đá quốc gia và các công việc quốc tế.

Đối với các đội hiện có ở Liga MX, sau khi bỏ lên xuống hạng, suất dự giải hạng cao nhất trở thành một tài sản dài hạn ổn định hơn. Các đội sẽ không vì một mùa giải tệ hại mà mất đi nguồn thu từ bản quyền truyền hình, tài trợ và ngày thi đấu ở giải hạng cao nhất, tự nhiên có thêm tự tin để lên kế hoạch cho sân vận động, trung tâm huấn luyện và các dự án thương mại khác.

Một ông chủ câu lạc bộ Liga MX từng tiết lộ với The Athletic rằng các nhà đầu tư của giải đã nghiên cứu gần 300 câu lạc bộ chuyên nghiệp trên toàn cầu, so sánh tình hình kinh doanh dưới các chế độ giải đấu khác nhau. Theo họ, ở những giải có lên xuống hạng, thu nhập của câu lạc bộ thay đổi theo hạng đấu, sau khi xuống hạng thì tiền chia bản quyền truyền hình, tài trợ và thu nhập ngày thi đấu đều giảm, đội bóng còn phải điều chỉnh lại hợp đồng cầu thủ, quỹ lương và quy mô vận hành. Nhiều câu lạc bộ chính vì những biến động lặp đi lặp lại này mà rơi vào hỗn loạn tài chính, thậm chí mất khả năng tiếp tục hoạt động. Thể thao chuyên nghiệp Mỹ không có lên xuống hạng, vừa hay cung cấp một mẫu tham khảo: liên đoàn kiểm soát số lượng đội và tư cách tham gia, các đội hiện có cùng nhau duy trì giá trị suất dự giải, và cùng hưởng sự ổn định thương mại mà điều đó mang lại.

Bốn lần vô địch vẫn chưa đủ, phải mua suất mới được lên hạng

Vấn đề là sự ổn định của giải hạng cao nhất được đổi bằng cái giá hy sinh giải hạng hai. Các đội hạng hai đầu tư vào đào tạo trẻ, xây dựng sân vận động, chiêu mộ cầu thủ, trước đây ít nhất vẫn còn một con đường hoàn vốn rõ ràng: đạt thành tích, vào giải hạng cao nhất, có thu nhập và độ phủ sóng cao hơn. Nếu con đường này bị chặn, logic của giải đấu sẽ sụp đổ.

Tháng 7/2026, mùa giải mới của Liga de Expansión MX khai mạc. Sau khi trận đấu giữa Zacatecas và Correcaminos bắt đầu, các cầu thủ đứng trên sân ngừng tranh chấp trong 1 phút, dùng cách thi đấu tiêu cực để bày tỏ sự phản đối việc bỏ lên xuống hạng, những cảnh tượng tương tự sau đó xuất hiện ở các trận đấu khác.

Ủy ban kỷ luật Liên đoàn bóng đá Mexico sau đó phạt năm câu lạc bộ ở Liga de Expansión mỗi đội 234.620 peso (khoảng 91.233 nhân dân tệ), đồng thời cảnh cáo có thể bổ sung án phạt. Chủ tịch liên đoàn vẫn kiên trì định hướng hiện tại, cho rằng Liga de Expansión nên đảm nhận chức năng đào tạo và phát triển cầu thủ. Cầu thủ và các câu lạc bộ rõ ràng không chấp nhận lời giải thích này. Ngày 12/8, Ủy ban phúc thẩm của liên đoàn hủy bỏ án phạt, với lý do ủy ban kỷ luật không tìm được đủ căn cứ quy định.

Đầu tháng 8, các cầu thủ Liga de Expansión còn công bố một bức thư ngỏ gửi Liên đoàn bóng đá Mexico và chủ tịch giải Mikel Arriola, với tiêu đề "Lên hạng phải giành được bằng thành tích". Trong thư, các cầu thủ yêu cầu khôi phục lên xuống hạng, và yêu cầu những người quản lý thực sự phát triển Liga de Expansión. Với họ, đây không chỉ là tranh chấp về chế độ giữa các ông chủ, mà còn liên quan đến con đường sự nghiệp của chính mình.

Nếu vẫn chưa đủ trực quan, bạn nên nghe về trường hợp của câu lạc bộ Atlante, họ đã bày ra trước mắt mọi người sự phi lý của quy tắc mới. Trong vài năm qua, câu lạc bộ lâu đời có lịch sử hơn trăm năm này từng vô địch giải Apertura 2021, Apertura 2022 và Clausura 2024, còn giành chức vô địch tổng thường niên của Liga de Expansión năm 2022. Nhưng những chiếc cúp này đều không thể đưa họ trở lại giải hạng cao nhất.

Tháng 4/2026, Atlante đạt thỏa thuận với Tập đoàn Salinas, mua lại quyền nhượng quyền giải hạng cao nhất vốn thuộc về Mazatlán, thay thế đội này tham dự giải hạng cao nhất Mexico mùa giải mới. Theo truyền thông đưa tin, giá trị thương vụ khoảng 65 triệu USD. Ông chủ Atlante Emilio Escalante không né tránh thương vụ này. Ông nói khi trả lời phỏng vấn rằng câu lạc bộ "phải tiếp nối lịch sử của Atlante".

Sở dĩ sự việc này gây phản ứng mạnh mẽ là vì nó thay đổi cách mọi người hiểu về "lên hạng". Trước đây, một đội muốn vào giải hạng cao nhất cần có màn trình diễn thuyết phục trong cả một mùa giải; còn bây giờ, điều kiện đó chỉ có thể là đủ tiền.

Điều này còn dẫn đến một vấn đề khác: bóng đá Mexico từ lâu đã tồn tại truyền thống các câu lạc bộ, đài truyền hình và các tập đoàn thương mại lớn kiểm soát chéo lẫn nhau. Năm 2025 khi các câu lạc bộ hạng hai khởi kiện, ở giải hạng cao nhất có tám câu lạc bộ thuộc sở hữu của bốn tập đoàn. Tập đoàn Pachuca kiểm soát Pachuca và León, Tập đoàn Orlegi kiểm soát Santos Laguna và Atlas Guadalajara, Tập đoàn Caliente kiểm soát Tijuana và Querétaro, Tập đoàn Salinas kiểm soát Mazatlán và Puebla.

Các tập đoàn sở hữu nhiều đội có thể có nhiều quyền biểu quyết hơn, cũng có thể đồng thời tham gia quyết định quy tắc giải đấu và quyền tham gia của các đội. Đây chính là chỗ Ủy ban chống độc quyền can thiệp điều tra.

Vì sao bỏ lên xuống hạng lại kích hoạt điều tra chống độc quyền?

Trọng tâm điều tra của Ủy ban Chống độc quyền Quốc gia Mexico không phải là bản thân việc "bỏ lên xuống hạng" có hợp pháp hay không, mà là ai kiểm soát cửa vào bóng đá chuyên nghiệp, và bộ quy tắc này có loại trừ các đội khác hay không.

Liên đoàn bóng đá Mexico và giải hạng cao nhất chịu trách nhiệm xây dựng quy tắc đăng ký, tổ chức và tiếp cận, trong khi các đội hiện tại ở giải hạng cao nhất lại tham gia quản trị giải. Nói cách khác, người quyết định ai được vào giải hạng cao nhất lại chính là những người đang sở hữu các suất hiện có. Điều này có cấu thành xung đột lợi ích hay không chính là vấn đề mà ủy ban cần xem xét.

Chế độ chứng nhận cũng phải chịu sự kiểm nghiệm tương tự. Sân vận động đạt chuẩn, tài chính ổn định và quản lý hoàn thiện đều có thể trở thành điều kiện tiếp cận; nhưng nếu quy tắc tuyên bố "đạt chứng nhận là có thể lên hạng", mà thực tế nhiều năm liền không có đủ số đội đạt chứng nhận, thì ủy ban cần phán đoán xem những tiêu chuẩn này đang bảo đảm chất lượng giải đấu hay khiến kênh lên hạng chỉ tồn tại trên giấy. Chủ tịch câu lạc bộ Cancún Giovanni Solazzi từng cáo buộc chế độ này đang "giết chết các đội Liga de Expansión".

Điều 56 khoản XI của Luật Cạnh tranh Kinh tế Liên bang Mexico đề cập đúng loại hành vi này. Luật sẽ xem xét một số tình huống: có làm tăng chi phí gia nhập thị trường của các chủ thể kinh doanh khác hay không, có cản trở người khác tiếp tục kinh doanh hay không, có làm giảm khả năng người khác có được cơ hội thương mại hay không.

Hiện cuộc điều tra vẫn đang tiếp diễn. Ủy ban có thể yêu cầu liên đoàn, giải đấu và các câu lạc bộ nộp tài liệu, triệu tập những người liên quan giải trình, cũng có thể tiến hành kiểm tra khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Cuộc điều tra có thể hoàn thành trong vòng 30 đến 120 ngày làm việc, và cũng có thể được gia hạn ba lần theo luật. Nếu ủy ban xác định có hành vi phản cạnh tranh, mức phạt cao nhất có thể lên tới 10% thu nhập hằng năm của chủ thể kinh tế liên quan, đồng thời có thể yêu cầu dừng hoặc sửa đổi những quy tắc gây ra hiệu ứng loại trừ, xóa bỏ những ảnh hưởng đã phát sinh.

Đây không phải lần đầu tiên bóng đá Mexico chịu sự thẩm tra về cạnh tranh. Năm 2021, Ủy ban Cạnh tranh Kinh tế Liên bang Mexico từng xử phạt 17 câu lạc bộ Liga MX, Liên đoàn bóng đá Mexico và 8 cá nhân, tổng số tiền phạt lên tới 177,6 triệu peso, tương đương gần 70 triệu nhân dân tệ.

Vụ án lần đó điều tra thị trường chuyển nhượng cầu thủ. Các câu lạc bộ thông qua cái gọi là "thỏa thuận quân tử" để hạn chế chuyển nhượng cầu thủ, còn từng áp đặt mức trần lương đối với các nữ cầu thủ. Cơ quan quản lý cạnh tranh cho rằng những cách làm này hạn chế sự di chuyển tự do của cầu thủ, gây tổn hại đến cạnh tranh thị trường. Tính chất pháp lý của hai vụ án không giống nhau, nhưng cả hai đều cho thấy những "thông lệ ngành" tồn tại lâu năm trong nội bộ giới bóng đá Mexico không nhất thiết có thể tránh khỏi sự thẩm tra của luật cạnh tranh thông thường.

Giờ đây, Ủy ban Chống độc quyền Quốc gia Mexico cần trả lời: giải đấu hạng cao nhất của một quốc gia rốt cuộc thuộc về ai? Điều quyết định vận mệnh của một đội bóng rốt cuộc là thị trường, là điểm số, hay là 18 câu lạc bộ đã ngồi vào bàn.